با حميد مصدق رفته بوديم خانه سعيدی سيرجانی

تا بيايم باور کنم که رفيق شفيقم حميد مصدق پنجاه و نه سال شاعرانه يا عاشقانه در پيچ و خم‌های زندگی رانده است و در گردنه شصت مانده است، برخی از زيباترين خاطرات زندگی‌ام دستخوش زلزله ای شده است که در سال های اخير، کانون ما را به قصد هدم بارها و بارها لرزاند. در روزگار مرگ و مفاجات که عده ای را در زندان سکته کردند! بعضی را در بيابان يا خيابان کشتند، و برخی را در خانه‌های امن. معلوم هم نيست که چرا؟
مي گوييم آدم کشی غيرانسانی است، اما نه به اين معنی که چون غير انسانی است پس لابد حيوانی است. باور کنيد هيچ حيوانی جز برای بقا حيوان ديگری را نمی درد. و مگر بسياری از آدم های جهان تلاش نمی کنند که شايد يک گاو بيشتر بخورند؟ پس دليل اين دريدن همنوع چيست؟
حميد مصدق هم در چنين شرايط وانفسايی زندگی را وانهاد. و من به همين بهانه می خواهم اندکی از خاطراتم را بازگويم.

حميد مصدق يکی از نزديک ترین رفيق هام بود. دردهای دلِ همديگر را می دانستيم. هيچگاه زمان بين ما در سکوت نگذشت، و هيچگاه زمان با ما ياری نکرد که حرف هامان به سر رسد. هميشه تا پای پله ها، تا دم ماشين، تا چند قدم در حرکت، و آخرش هم به اين ختم می شد: „فردا صحبت می کنيم.“
آخر ساعت دوازده نيمه شب بود. لاله می گفت که شام بمانم. گفتم: „امشب مهمانم.“
با تعجب و لبخند پرسيد: „کجا؟“
من که هرشب يا دست کم هفته ای سه شب شام را با حميد می خوردم گفتم: „خانه ی خودم.“
حميد گفت: „بگذار برود، اصرا نکن خانم!“
نمی دانم چطور اين همه خاطره را مرور کنم، و چطور در هر بندی يا کلامی از خودم بپرسم: او ديگر نیست؟
حميد مصدق وکيلم بود. در شرايطی که کسی وکالتم را نمی پذيرفت، و يکی از وکلای سرشناس قبلاً گفته بود: „زن و بچه دارم.“ اما حميد که „زن و بچه نداشت!؟“ مثل شيرِين عبادی استقبال کرد و نه تنها در دادگاه های من حاضر شد، بلکه به عنوان يک پرونده به ماجرا نگاه نمی کرد. خودش را با کل ماجرا درگير کرده بود. تا پای سر کشيدن به دبيرخانه دادگستری، تا دم مصاحبه با بی.بی.سی، تا چند قدم به مرگ. و مرگ سايه به سايه ما را تعقيب می کرد.
به من می گفت آرام باش! اما خودش بی قرارتر بود. به من گفت: „صبح زود راه نيفتی بيايی دادگاه. کمی ديرتر بيا.“
ساعت نه صبح دادگاه شروع می شد، و من ساعت نه و نيم رسيدم. پاسبان های جلو دادگاه راهم نمی دادند. گفتم: „بابا، من متهم اين پرونده هستم.“
يکی از پاسبان های نگاهی سيخکی انداخت و گفت:“ نمی شود آقا، برو عقب.“
عده ای از کسانی که پشتِ در مانده بودند و به دادگاه راه نیافته بودند گفتند: „سرکار! اين خودِ جنس است.“
„نمی شود آقا. برو جلو.“
خدا خدايی کرد و کسی از سالن دادگاه به بيرون نظری انداخت : „آقا کجاييد؟“
وقتی وارد دادگاه شدم، هيئت منصفه گوش تا گوش نشسته بودند، قاضی، منشی، تماشاگران و خبرنگارانی که چپ و راست از متهم وقت ناشناس عکس می انداختند، همه نگاه می کردند. قاری قرآن داشت به جايی از صداش غش و ريسه می داد که آرام گفتم سلام، و کنار تنها آدم لبخند زده دادگاه نشستم. نتوانست لبخندش را جمع کند، خنديد، با صدای بلند خنديد و آرام گفت: „درست است که بهت گفتم دیر بيا، ولی نه بعد از هيئت منصفه و قاضی. منظورم این بود که هفت صبح راه نيفتی.“
نمی خواهم درباره دادگاه حرف بزنم. لايحه دفاعيه‌ ی شيرين و او از گردون موضوع پايان نامه دو دانشجوی فوق لیسانس رشته حقوق بوده و در بسياری جاها ثبت است. همان روز که مصدق داشت از من در دادگاه مطبوعات دفاع می کرد، يک پاش هم در دادگاه خانواده بود. وکالت دوست ديگری را به عده داشت که همسرش را کتک زده بود. و ما مدت ها سر اين موضوع می خندیديم.
همين جور که در خيابان راه می رفتيم یکباره می ايستاد، با لبخند و ابروهايی که بالا داده بود می گفت: „اه! ما داريم سر آزادی و کنوانسيون حقوق بشر دعوا می کنيم، يارو زده تو گوش زنش!“ و بعد قهقهه می زد تا جايی که اشک به چشم هاش می آمد. لابلای خنده اش هم گفت: „موهاش … را هم … کشیده و …“
هرچه دفتر خاطرات را مرور می کنم، چيزی نمی يابم که بتوانم بنويسم. بسيار چیزها می ماند و بايد بماند برای روزگاران ديگر. شب هايی را با او به صبح رسانده ام، با او گريسته ام، خنديده ام، راه رفته ام و …
حميد مصدق يکی از ياران ما در کانون نويسندگان بود. در جلسات جمع مشورتی سالهای اخير حضور داشت، از اولين جلسه ای که در خانه شاملو جمع مشورتی آغاز شد، او يکی از نه نفر حاضر بود. با سيمين بهبهانی، هوشنگ گلشيری، محمد حقوقی، رضا براهنی، جواد مجابی و فرج سرکوهی.
هم پای ثابت بود و هم وکيل همه نويسندگان. هيچ متنی را با اگر و مگر امضا نکرد. از اول حضور داشت و تا آخر هم آمد، اما ديگر جانش يارای آمدن نداشت. او را واگذاشت که در صحرای دود گرفته جنوب تهران در قطعه هنرمندان! لختی آرام بگيرد.
وقتی به دفتر مجله می آمد يکراست می رفت پشت ميزم می نشست و کاغذهای روی ميزم را می خواند. وقتی هم به خانه می آمد باز يکراست پشت ميزم می نشست و آخرين صفحات رمانم را می خواند. مثل يک نسيم در روزهای من جريان داشت، در لابلای خاطراتی که محمد نوری با آکاردئون می خواند: „ای روزگار نقش و نگاران.“
مصدق بانی جلسات شعر پنجشنبه ها بود که زمانی اخوان ثالث هم می آمد. و بعدها مصدق، تنها مصدق، خاطره اخوان را گرامی می داشت.
وقتی می گويم رفيق بود، باور کنيد در رفاقت کسی به پای او نمی رسيد. هم سمک عیار بود، هم حاتم طايی، و هم يکی از ياران وفادار „دبستانی“ که برای رفيق تا پای دار هم می رفت.
حميد مصدق شاعر بود. نه از کسانی که که سعی می کنند شعری بنويسند، او ذاتاً شاعر بود. در مورد شعرش در اين مجال تنگ چه می توان گفت جز اينکه بسياری از ابياتش ورد زبان مردم شده است. و خوشا شاعری که کلامش در دهان مردم بچرخد.
حميد مصدق عاشق بود. عاشقی که از تن فراز شده بود، همچو شاعری که به مفتعلن اسير نيست و در سيلان موسيقی، جاری ست. عاشق بود. شعر عاشقانه اش، غزل و ترانه اش را برای ما به يادگار گذاشت و به سان روزهای انقلاب در دانشگاه تهران فرياد بزنيم: „تو اگر بنشينی، من اگر بنشينم، چه کسی برخیزد؟ چه کسی با دشمن بستيزد؟“
کسی که شعر عاشقانه اش در روزهای انقلاب سياسی ترين شعار بود، کسی که کلامش در صدای آدم ها فضا را می شکافت: „تو اگر برخيزی …“
و اين عاشق دلسوخته به گونه ای رفت که صدای مرگش در تالاب شاعرکشان حکومتِ وقت شکست.
„هیس!
از مردگانِ ما سخن نمی رود
آدمخواران جسدباز
به خوردن حلوای کشتگانِ ما مشغول اند.
و ما چقدر بلازده ايم؟!“
بی هنگام رفت، چرا که بی هنگام عاشق شده بود. آخر آدم در مملکتی که „هنوز“ مردمکان شاعرکش دارد، عاشق می شود؟ آن هم يک عاشق تمام عيار؟
در „آبی، خاکستری، سياه“ عاشقانه ترين شعر خود می گويد: „… آرزو می کردم،/که تو خواننده ی شعرم باشی. / راستی شعر مرا می خوانی؟/ نه، دریغا، هرگز،/ باورم نیست که خواننده ی شعرم باشی./ کاشکی شعر مرا می خواندی.“
سال ها بعد در کتاب „از جدایی ها“، بر پيشانی شعری می نويسد: „برای او که آرزو می کردم خواننده ی شعرم باشد. راستی شعر مرا می خواند؟“ و به جای „باغچه ی کوچک ما سيب نداشت.“ اول شعرش می گويد: „چگونه باز به ماتم نشست خانه ی ما/ هزار نفرين باد/ به دست های پليدی/ که سنگ تفرقه افکند در ميانه ی ما.“
هم عاشقانه و هم سياسی. و اين سياستمند عاشق، گاه مست و خرابم می کند:
„… ز چشم های سياهت هميشه می خواندم
به قدر ريگ بيابان دروغ می گويی
درون آن برهوت
اين من و تو „ما“ مبهوت
فريب خورده به سوی سراب می رفتيم.“
چند روزی در آخرين سفرش به اروپا مهمان من بود. شايد يک هفته يا بيشتر، يادم نيست. روی چمن خانه ی هاينريش بل دراز می کشيد، دستی ستون سر، دستی در امتداد بدن: „چای تازه دم داری؟“
در راه که می رفتم براش چای بياورم صداش می آمد: „به قول خودت، اگر داری، بيار. اگر نداری، دم کن.“
عجله داشتم چای زودتر حاضر شود تا سيگارش تمام نشده برسم که يکی کمتر بکشد. اما می کشيد. پشت سر هم: „يک تکه از رمان جديدت را بخوان ببينم چکار کرده ای؟“
بعداً. حالا از خودت بگو. چرا اينقدر سيگار می کشی؟ چرا از چای به پرتقال می رسی، و هنگام خوردن پرتقال بهانه رود راين را می گیری؟
بردمش کنار راين. دست بر نرده های کناره رود به افق خيره شد و باز حرف زد. حيف که نمی توانم و يا نمی خواهم بنويسم. هيچگاه دلم نمی خواسته که کسی سرنگ در رگم بگذارد و تمامی خونم را بکشد. می گذارم برای بعدها. روزی، اگر من هم به گردنه ی شصت سالگی رسيدم شايد حرف بزنم. اما حالا دلم گرفته است. ما یک شاعر از دست داده ايم. نه. شاعران بسياری از دست داده ايم.
محمد مختاری هم شاعر بود. او هم رفيق شفيقم بود. در دومين جلسه مشورتی کانون چند عکس از شاملو گرفتم و بعد مختاری را نشاندم روی مبل. گفتم لبخند بزن.
تنها چشم هاش خنديد. و من گرفتم.
ميرعلايی هم شاعر بود. شعرهای بورخس را ترجمه کرده بود. به او هم گفتم لبخند بزن، پشت پيشخوان کتابفروشی اصفهانی مآبش ايستاده بود.
تنها چشم هاش خنديد. و من گرفتم.
پوينده هم شاعر بود.اين اواخر به جمع مشورتی می آمد. گفتم لبخند بزن. غمگين بود و نمی دانم چرا. گفتم لبخند بزن. غمگين بود. براش شکلک درآوردم.
تنها چشم هاش خنديد. و من گرفتم.
اوه چقدر عکس! خيال می کنم يک روز عکس ها جای آدم ها را بگيرند.
سعيدی هم شاعر بود. اولين بار با اصرار مصدق به خانه اش رفتم. گفتم لبخند بزنيد آقای سعيدی. گفت از ما گذشته. و همينطور موقر و متين به من نگاه کرد. و عکس شد.
هر وقت مصدق می خواست به ديدارش برود تلفن می زد و اصرار داشت که بيايد دنبالم با هم برويم. و ما گاه و بيگاه می رفتيم. مصدق خيلی دوستش داشت. هروقت دلگير بود می آمد دنبالم با هم می رفتيم خانه سعيدی.
بعد ماجراهای سعيدی آنقدر بالا گرفت که او را گرفتند. ممنوع الملاقات بود، نه امکان ديدار خانواده اش را داشت، و نه وکيلش را می توانست ببيند. و مصدق داشت ديوانه می شد و کاری هم از دستش بر نمی آمد.
و صدای سعيدی در گوشم بود: „اينجا اقلاً مصدق را دارم که اگر اتفاقی برام بيفتد در محکمه از من دفاع می کند، آنجا آقا، در ولايت غرب- که غربت دهشتناکی است- فقط يک سند ازت می خواهند. گواهی فوت زير شکنجه. اينجا اگر فقط به جاسوسی سيا و اينتليجنت سرويس متهم شوی، آنجا علاوه بر آن اتهامات، به عامليت رژيم هم محکوم می شوی. عده ای دهن دريده هم بودند که دائم موی دماغ می شدند و …“
وقتی از آخرين سفرش برگشت شوری که در حالش بود، مرده بود. گفت: „گول نخوريد آقا! نه اهل کتابند، نه رفاقت سرشان می شود. اکثرشان اينجوری اند. يکی شان با کمال وقاحت از من می پرسيد اگر مبارزه کرده ايد پس چرا زنده ايد؟ آن يکی می گفت چرا جنگ مسلحانه نمی کنيد؟ اميدی …“
يک شب مصدق تلفن زد و گفت: „سريع خودت را برسان به دفتر من.“
„چی شده؟ اين وقت شب هنوز آنجايی؟“
„آره. کار مهمی باهات دارم. زود بیا.“
به دفترش رفتم. نبش شهرآرا. ساختمان گلزار. حميد مصدق، وکيل پايه يک دادگستری.
اولين بار بود که او را اينجور وحشت زده و آشفته می ديدم. اين حالت در صداش هم بود. سلام و احوالپرسی هم نکرد، فقط گفت زود بیا. از پله ها که بالا رفتم، ديدم در دفترش باز است. کمی ترسيدم. چه اتفاقی مثلاً افتاده؟ با فضای آن روزها، بازجويی ها، دستگير شدن سعيدی و فشاری که از مدتی پيش دوباره شروع کرده بودند، خودم را آماده کردم که با يک صحنه ناگوار مواجه شوم. وارد دفتر شدم و صداش کردم: „آقای مصدق!“
„آمدی؟“ و از اتاقش بيرون آمد: „بیا اينجا.“
خواستم در را ببندم. گفت: „نه. دست نزن. فکر می کنم سرقت شده و کسی آمده اينجا.“
وارد اتاقش شدم. سرش را نزديک گوشم آورد و با صدای پچ پچ گفت: „ببين ، امشب آمده اند درِ اينجا را باز کرده اند، و پرونده های سعيدی را برده اند. دست به چيزی هم نزده اند. فقط می خواستم تو ببينی.“
و بعد با صدای بلند گفت: „فکر می کنم دزد آمده و چيزی پيدا نکرده و رفته.“
نه قفل شکسته بود، نه چيزی بهم خورده بود، نه سرقتی شده بود، و نه هيچ. فقط با کليد درها را يکی يکی باز کرده بودند و پرونده يک زندانی را از دفتر وکيلش ربوده بودند.
مصدق هی سيگار می کشيد و قدم می زد. دلگرفته بود. غمگين و منقلب.
گفتم: „معلوم است که…“
انگشت سبابه اش را به لبش برد: „هيس.“ و با چشم ها و دست هاش به در و ديوار اشاره کرد: „ساکت باش. ممکن است صدای ما را ضبط کنند.“
گفتم:“حالا بايد چه کار کنيم؟“
گفت: „برويم خانه شام بخوريم.“
يکبار ديگر اتاق را وارسی کرد، کمد پرونده ها، کتابخانه، کشوها، وسايل ميز و …
نگاه غمگين آن شبش را هيچگاه فراموش نمی کنم. انگار همين حالا سعيدی اش را از او ربوده بودند. در اتاق را بست، قفل ها را امتحان کرد، و راه افتاديم. آن شب نتوانستم شام بخورم.
لاله گفت: „امشب هم مهمانيد؟“
آره لاله، حالم خراب است.
سعيدی در زندان بود و باز هم گاهی از خارج و يا داخل می شنيديم که سرش به جايی بند است.
و بعدها فهميديم که سرش به مرگ بند بود. در جامعه ای عقب افتاده صبح تا شام کارش اين بود که در دو جناح بجنگد؛ اول توطئه ها را خنثی کند، و اگر نيرويی براش ماند به جنگ سران حکومت برود و تندترين کلمات را بار رهبر عظيم الشان کند تا اثبات کند که سرش به جايی بند نيست، و آنقدر اين سرش را به ستون سنگی قدت کوبيد که عاقبت اثبات کرد که سعيدی سيرجانی، متولد …
نه. حميد مصدق، متولد …
به نقل از گردون شماره 60 و 61 بهار 1378 آلمان